Porinīhia Wīwī

Nō Wikipedia Māori
Jump to: Papa aratohu, search
Polynésie française
Porinīhia Wīwī
Pīwari o Porinīhia Wīwī Tohu o Porinīhia Wīwī
Pīwari Tohu
Pepeha: "Tahiti Nui Mare'are'a"
"Liberté, Égalité, Fraternité"
Ngaringari: La Marseillaise
[[Image:|250px|center|Porinīhia Wīwī]]
Tāone matua
(me te tāone nui)
Papeete
Reo a te motu Wīwī
Kāwanatanga
• Āhua Whenua maru
• Kaihautu Wīwī Nicolas Sarkozy
• Tumuaki o Porinīhia Wīwī Gaston Tong Sang
• Māngai Kāwanatanga Anne Boquet
Whenua maru o tāwāhi  
• Bastille Day 14 Hōngongoi (1789) 
Rahi
• Katoa 4,167 km² (173)
1,609 sq mi 
• Wai (%) 12
Taupori
• 2007 tau tata 259,800[1] (176)
• 2002 kautenui 245,516[2]
• Kiato 62/km² (130)
166/sq mi
GDP (PPP) 2003 tau tata
• Katoa $4.58 miriona nui (n/a)
• Mā ia tangata $17,5001 (n/a)
HDI  (n/a) n/a (n/a) (n/a)
Moni CFP franc (XPF)
Wāhi taima (UTC-10)
Tohu ipurangi .pf
Tohu waea +689

Ko Porinīhia Wīwī he whakaminenga o nga kahui moutere e rima kei te putahi o te Moananui a Kiwa kei nga pae 7° ki 27° S me nga pae 134° me 155° W.

1,544 sq maero (4,000 sq km) te takiwa, 258,000 nga tangata noho, 130 nga motu a kua 5 nga kahui moutere ara ko te kahui o Tahiti (Society), ko te kahui o Tuamotu, ko te kahui o Mangareva (Gambier), Ko te kahui o Enana (Marquesas), ko te kahui o Tubuai.

Ko Tahitinui te motu nunui o te whakaminemnga nei a kei reira hoki te taone matua a Papaete.


Nga Kahui Moutere[edit | edit source]

130 nga motu, kua 5 nga kahui moutere i whakamaua e Wīwī a kua tapiana ko Poronihia Wīwī.

  • Ko te Kāhui o Tahiti (Society) Ko Tahitinui te motu nui rawa o Poronihia Wīwī, a kei konei te taone matua o Papaete. Ko Raiatea tetehi atu o nga motu o tenei Kahui
  • Ko te Kāhui o Tuamotu mai i Tahiti ka rere ki te rawhiti ka tae ki Tuamotu e 80 nga moutere nei 280 maero te takiwa. Ko Rangiroa te motu nui o tenei kahui 29 maero tona rahi. Kei te kahui o Tuamotu nga motu a Mururoa me Fangataufa, nga mea i tukinotia e te pahu karihi o Wīwī.
  • Ko te Kāhui o Mangareva (Gambier), kei te tonga o Tuamotu ko te kahui o Mangareva e wha noa iho nga motu nui, kua whkapipi hoki etehi motuiti
  • Ko te Kāhui o ‘Enata (Marquesas), kia rere kia 900 maero ki raro ki te tokerau o Tahiti kei rera e kite ai ko Enua Enana, 405 maero te takiwa
  • Ko te Kāhui o Tubuai (Australs) e 450 maero ki te tonga o Tahiti kua takoto nei a Tubuai 57 maero te takiwa e 4 nga motu noho tangata ko Rapa te mea noho mamao, a ko Marotiri me Maria nga motu kore tangata

Nga Tangata[edit | edit source]

He Tangata maori katoa nga tangata o nga Kahui moutere nei engari kia mohio pai ki a ratou me o ratou ake korero me titiro kia te hononga mo ia Kahui Moutere

Korero Tupuna (Hitori)[edit | edit source]

Kei ia kahui moutere to ratou ake whakapapa me to ratou ake korero Tupuna. Na reira kua tuhia ki raro nei nga hitori mai i te taenga mai o Pakeha tae noa ki naianei

I te rautau 1500 tokomaha ake nga tangata o nga moutere nei. He kahui ariki nga mea tu ana ki Tahiti, ki Bora-Bora, me Raiatea. Ko Teriaroa, ki te raki o Tahiti, te nohoanga ariki, a ko Taputapuatea, ki Raiatea, te marae tapu rawa o te Moananui a Kiwa.

I te tau 1521 i kitea e Ferdinand Magellan i a Pukapuka i Tuamotu. I 1595 i kitea s Enua Enata, i kite ai a Makatea, Bora-Bora me Maupiti e Jacob Roggeveen ite tau 1722 a na Captain Samuel Wallis i kite i a Tahiti, Moorea, me Maiao Iti i 1767. I 1769 i haramai a Captain James Cook kia matataki i te rere o Kopu ki te rangi a i tapina te Kahui motu nei ko "The Society Islands" hei mihi ki the Royal Society nga mea i tautoko ai i tona tira. I kite ai a Tubuai e Cook i 1777.

I te tau 1834 i haere mai nga mihinare no Wīwī ki Mangareva, a kua riro ki Wīwī i 1881. I haramai nga mihinare mai i Tahiti ki Tubuai. Engari i te tau i tono a Rimatara me Rurutu ki nga Ingarihi kia tu hei hoa mana engari i riro ano ki Wīwī i te tau 1900. Ko Tuamotu he mea kei raro i te mana ariki o Pomare ariki o Tahiti, i riro ake enei me Tahiti i te tau 1847. Kei te Kahui o Enua Enana (Marquesas), ko Nuku Hiva he mea riro tuatahi ki Amerika i te tau 1813 engari ka u mai tetehi manuao no Wīwī na te karanga o te ariki o Tahuata. Engari ka tautohe ratou me nga Wīwī, ka riri. Kua riro ki Wīwī ano te moutere ra i te tau 1842


Te Whenua Wīwī[edit | edit source]

Kua whakahaere nga kahui moutere nei hei taiwhenua o Wīwī. I 1885 kua tu he kawana no Wīwī me tethi kaunihere mo nga moutere. Engari kua riro ano te mana o tenei kaunihere i te tau 1899, a i 1903 kua korengia te mana o taua roopu.

I 1940 tokomaha nga tangata maohi i uru ki te pakanga nui i Uropi ara WWII. I te tau 1946 i tapina ko Poronihia Wīwī he taiwhenua tawahi o Wīwī, ara kua tu he paremata taiwhenua a ka taea e ratou te tuku i tetehi tangata noa hei mangai mo ratou ki te Paremata nui ki Wīwī. I 1957 i whanuitia te mana o te paremata taiwhenua.

Tahiti mo Tahiti[edit | edit source]

Hei ahakoa te maunga o Wīwī i nga Kahui moutere nei ka whawhai tonu nga tangata maohi ra kia tu rangatira ano ratou.

I te tau 1947 i tu rangatira ano ko Pouvanaa Tetuaapua Oopa me nga tangata karawhiu i te whakapehi o Wīwī. Kua aukatihia tetehi kaipuke no Wīwī. Kua mauheretia e te pirihimana engari i te tau 1949 i tautokohia te tangata hei mema o te paremata taiwhenua, a, i te tau 1951 ko tona roopu te mea nui o taua paremata taiwhenua a ko Pouvanaa Oopa te tumuaki tuarua. Ko te kaupapa nui o Pouvanaa me ona hoa tautoko ko "Tahiti mo Tahiti ara "Tahiti for the Tahitians ... Vote NO so that the enslaving yoke will be quickly removed from around our necks''

I mauheretia ano Pouvanaa Tetuaapua Oopa nei a kua tapaina tona roopu tautoko he mea ture-kore e te paremata nui ki Wīwī. E waru tau tona noho ki te whareherehere katahi ka panaia e te Wīwī kia noho kiritai

I 1963 i timata ke nga Wīwī ki te whakapahu karihi ki Mururoa. I 1975 i nekehia te whakapahupahu nei ki Fangataufa. Ka tu nga tangata maohi me etehi o nga tangata o te ao kia aukati te mahi tukino nei.

I te tau 1975 i tu rangatira ano a Oscar Temaru me tona roopu torangapu a Tavini Huiraatira, e toru noa o ratou karanga ki tu rangatira te whenua o Tahiti ra, kia aukati te pahu o te pahu karihi o Wīwī, me te tohatoha pai i nga hua o te whenua.


Te Raru o te Paremata[edit | edit source]

I te tau 2004 ka tu tautohe ano nga tangata na te nui o nga utu mo nga hua o te whenua me nga take pera. I te 15 o Pipiri 2004 i potihia a Oscar Temaru hei Tumuaki o Poronihia Wīwī, kua hinga ke te Tumuaki o mua ko Gaston Flosse. Engari ka kore e whakaae e te paremata (poti 27-28), a na Gaston Flosse i tono ki te Paremata matua ki Wīwī kia whakahaere tetehi poti hou mona. I tautokohia ano a Oscar Temaru i te tau 2006 kia tu hei pirihitane. Engari i te 13 o Hakihea 2006 kua whakakorengia ano e te paremata taiwhenua a kua pana.

Kua tu a Gaston Tong Sang hei Pirihitane i te 26 Hakihea 2006, engari i pana ano e te Paremata i te 31 o Hereturikoka 2007. Ka poti ano nga tangata o Poronihia Wīwī a te 10 Mahuru 2007

Kupu tautoko[edit | edit source]

  1. Template:Fr icon Institut Statistique de Polynésie Française (ISPF). Démographie : Sommaire. He mea kite i te 2007-06-23.
  2. Template:Fr icon Institut Statistique de Polynésie Française (ISPF). Recensement Général de la Population de 2002 : Population légale. He mea kite i te 2007-06-23.


Pīwari o Porinīhia Wīwī Kāhui moutere o Porinīhia Wīwī Pīwari o Wīwī

Flag of French Polynesia.svg Kāhui o Tahiti (Îles du Vent, Îles sous le Vent) · Flag of Tuamotu Archipelago.svg Kāhui o Tuamotu 
Flag of the Gambier Islands.svg Kāhui o Mangareva  · Bandera de les illes Australs.png Kāhui o Tubuai  · Flag of Marquesas Islands.svg Kāhui o ‘Enata