Ko te reo Niuē (e vagahau Niuē) te reo māori o Niuē. E waru mano ngā kaikōrero māori. He reo Poronīhia te reo Niuē.
Kīanga
| Fakaalofa lahi atu |
Kia ora |
| Malolō nākai a koe? |
Kei te pēhea koe? |
| Malolō a au. |
Kei te pai ahau. |
| Ē |
Āe |
| Nākai |
Kāo |
| Fakamolemole |
Tēnā koa |
| Fakaaue |
Ngā mihi |
| Koe kia |
Ka kite anō. |
16 ngā reta o te arapū Niuē. Ka whakaaturia ngā reta me ngā oro ki Te Arapū Oromotu Tāwāhi.
Arapū
| Reta |
A |
E |
I |
O |
U |
F |
G |
H |
K |
L |
M |
N |
P |
T |
V |
S |
| Oro |
/a/ |
/e/ |
/i/ |
/o/ |
/u/ |
/f/ |
/ŋ/ |
/h/ |
/k/ |
/l/ |
/m/ |
/n/ |
/p/ |
/t/ |
/v/ |
/s/ |
Ka tuhia ngā oropuare roa ki ngā tohutō.
Orokati
|
Ngutu |
Niho |
Takamuri |
Korokoro |
| Whakamutu |
p |
t |
k |
|
| Iho |
m |
n |
ŋ |
|
| Tiotio |
f v |
s |
|
h |
| Tata |
|
l |
|
|
- Ka whakahuatia te /t/ hei [s] i mua i ngā oropuare takamua. Engari, ka tuhia tonutia te <t>.
Oropuare
|
Takamua |
Takamuri |
| Tata |
i iː |
u uː |
| Waenga |
e eː |
o oː |
| Tuwhera |
a aː |
Tūkapi
|
Takitahi |
Takirua |
Takitini |
| Kiritūnei |
Kauawhi |
|
taua |
tautolu |
| Kaupare |
au |
maua |
mautolu |
| Kiritūnā |
koe |
mua |
mutolu |
| Kiritūrā |
ia |
laua |
lautolu |
| Hokinga |
(ai) |
Tūkapi riro
|
Whānui |
Whaioranga |
| Whānui |
ha |
ma |
| Kiritūnei takitahi |
haaku |
maaku |
| Kiritūnā takitahi |
haau |
maau |
| Kiritūrā takitahi |
haana |
maana |
- I te nui o te wā, ka kīia ki muri i te tūingoa (kāore i mua).
Pūtohu
| Pū tautuhi |
e |
| Pūnoa |
ha |
| Pūmoko |
a |
- Ka panoni te “e” ki te “he” i muri i ngā kupu: Ko te “i”, te “ke”, te “mai”, me te “e”.
- Ka whakamahia te pūmoko pēnei me te reo Māori. Engari, ka kīia hoki mō ngā tūkapi i muri i te tūmahi.
- Ka taea te tāpiri te “tau” ki muri, kia whakatakitinitia te tūingoa, e whai ake rā.
Tūwāhi
|
Mea |
Wāhi |
Hātepe |
| Tūkapi |
Tūkē |
| Whānui |
ē |
kō |
|
pehē |
| Tū nei |
hanei |
hinei |
nei |
|
| Tū rā |
hanā |
hinā |
nā |
|
| Hokinga |
haia |
|
ia |
pihia |
- Ka taea te tū mokemoke anake e ngā tūwāhi mō ngā mea. Kia kīia te “tēnei mea”, me kī te “e mena nei”.
Tūwāhi
| luga |
runga |
| lalo |
raro |
| loko |
roto |
| fafo |
waho |
| mua |
mua |
| mui |
muri |
| tua |
tua |
| he vahāloto |
waenga |
Pūhono
| i |
i, kei, a, o |
Ka mukua i mua i te pū tautuhi. |
| ki |
ki |
Ka panoni ki te “ke” i mua i te pū tautuhi. |
| mai |
mai i |
|
| ha |
a, o |
Ka whakamahia mō ngā ingoa. Ka whakamahia te “i” mō ngā tūingoa. |
| mo |
mā, mō, me |
|
| ma |
e (hei kupukiri) |
|
| aki |
e whakamahi ana i |
|
Whakarerekē mō mua
| fia |
hia |
| tei |
tata |
Whakarerekē mō muri
| lahi |
rawa |
| mai |
mai |
| atu |
atu |
| age |
e whai ana i |
| hake |
ake |
| hifo |
iho |
| nī |
noa |
| agaia |
tonu |
| oti, katoa(toa) |
katoa |
| foki |
hoki |
| auloa |
tahi |
Ko te “faka-” te kūmua pūtake.
Kūmuri
| -nia |
-tia |
| -aga |
-tanga |
Tūpātai
| heigoa |
aha |
| hai |
wai |
| fē |
hea |
| fēfē |
pēhea |
| fiha |
hia |
| hā |
he aha ai |
Wāmahi
| kua |
kei te, e, i |
| ne |
i |
| ka |
ka |
| ke |
kia |
Whakakore
| nākai |
kāore, ehara |
| aua |
kaua |
- Ka whakakapi noa ēnei i te punga wāmahi.
Ētahi atu kīanga
| ti |
ā |
| po |
rānei |
| kae |
engari |
| kaeke |
mehemea, ina |
| pete |
ahakoa |
| hā |
nō te mea |
| liga(liga) |
tērā pea |