Jump to content

Hawai'i

Nō Wikipedia Māori
(Redirected from Hawaii)
Hawaii
Pīwari o Hawaii Waitohu o Hawaii
Pīwari o Hawaii Waitohu o Hawaii
Ingoa kārangaranga: The Aloha State
Pepeha: Ua Mau ke Ea o ka Aina i ka Pono
Map of the United States with Hawaii highlighted
Map of the United States with Hawaii highlighted
Reo Ingarihi, Hawaii
Tāone matuaHonoruru
Tāone nuiHonoruru
Rahi te 43
 - Katoa10,931 sq mi
(29,311 km²)
 - Whānuin/a mi (n/a km)
 - Whāroa1,522 mi (2,450 km)
 - % wai41.2
 - Ahopae18°55'N ki 29°N
 - Ahopou154°40'W ki 162°W
Taupori te 42
 - Katoa (2000)1,211,537
 - Kiato110.7/sq mi 
42.75/km² (te 13)
 - Whiwhinga pūtea ā-whānau $53,123 (te 8)
Teitei 
 - Wāhi teitei Mauna Kea
13,796 ft  (4,205 m)
 - Teitei toharite3,035 ft  (925 m)
 - Wāhi pāpakuMoana-nui-a-Kiwa
0 ft  (0 m)
Whakaurunga  1959 (te 50)
KāwanaLinda Lingle (R)
Mema kāhui hanga ture Daniel Inouye (D)
Daniel Akaka (D)
Wāhi taima Hawaii: UTC-10
Tohu karere HI US-HI
Paetukutuku www.hawaii.gov

Ko Hawai'i (reo Pākeha: Hawaii, reo Hawaii: Hawaiʻi) ara "Ka Pae'āina o Hawai'i Loa" he kahui moutere e noho ana i Te Moana-nui-a-Kiwa. 1500 maero (2400 km) te roanga mai i te moutere o Hawai'i i te tonga tae noa ki te motuiti o Kure. Nō te 21 Here-turi-kōkā 1959 ka whakatūria a Hawaii hei te 50 o ngā wāhanga whenua o te Hononga-o-Amerika (ingoatia me te kupu reo Hawaii: mokuʻāina rite te "motukāinga")[1] E 3,700 km (2,300 maero) te tawhiti i te tuawhenua o Amerika.

Ko Whare Ariki o te Kiorangi (Hale Aliʻi ʻIolani), te whare o ngā Kīngi o Hawaii i Honoruru

He iwi Porinīhia ngā tāngata whenua o Hawai'i ra, e ai ki a rātou i ahu mai ngā tūpuna i 'Kahiki loa', i whakaaro ētahi ko ngā moutere o Tahiti me Hiva ērā. Kāore e kore he whanaunga tata rawa tō rātou reo ki tō tātou ake reo Māori o Aotearoa nei, ki ērā reo noa atu o Porinīhia ki te rāwhiti.

Kāore e tino mōhiotia te wā i tae atu ai ngā tāngata Porinīhia ki Hawaii, engari, e āhua tata ana ki te tau AD 1000. Ko te āhua nei, i rere tuatahi mai ngā waka o ngā tūpuna i ngā moutere e kīa nei ko te Kāhui o ‘Enata.

A muri ake ka rere mai ētahi atu no Kahiki ke (Tahiti) ko tētahi o rātou he tohunga rangatira ko Pa'ao te ingoa nāna i whakatakina mai te pure tapu, nōna hoki te tātai ariki o Hawai'i.

Marere noa ngā whakatupuranga o Hawaii ā ka tū nga ariki (ali'i) o tērā kāinga o tērā kāinga.

Hēmi Kuki

[takatā | takatā pūtake]

Nō te tau 1778 ka tae mai a Hēmi Kuki. Ko te whakaaro, ko Kuki te Pākehā tuatahi i kite i ngā tāngata o Hawaii; engari, ki ētahi, he Pāniora kē ngā Pākehā tuatahi.

E rua nga wa ka unga mai a Kuki ki Hawai'i, i tona wa tuarua i 1779 ka tukinotia e Kuki i tetehi o nga rangatira ki Kealakekua, katahi ra ka riri nga tangata whenua a ka mate noa a Kuki i te pu.

Kamehameha

[takatā | takatā pūtake]

I ngā tau 1780 me 1790 ka whawhai ngā ariki o Hawaii kia tū rangatira. Ko Kamehameha tētahi o ngā toa rangatira nei i whiwhi ai i ngā pū a te Pākehā, ka patu haere i ana hoariri, ā, ka tupu haere tana mana. I te tau 1810 kua tapaina ko Kamehameha te ariki nui o ngā moutere katoa; ko ia tonu te Kīngi tuatahi o Hawaii. Ko te wā o tana matenga ko te tau 1819.

He Whenua Mauherehere

[takatā | takatā pūtake]
papa raihana
papa raihana

Ka hinga te Kīngitanga o ngā uri a Kamehameha i te tau 1893. Ka whakaputa te kaupapa whakatū kāwanatanga kē e ngā kaiwhakatupu huka, i runga i te whakaaro whakamāmā ake ai i te hokohoko huka ki Te Hononga-o-Amerika. Nā John L. Stevens, nā te minita amerika i Hawai'i i taua wā, i tono ngā hēramana nō te kaipuke USS Boston ki uta, tiaki ai i ngā taonga o ngā kamupene amerika. Ka hinga te Kuīni i te 17 o ngā rā o Kohi-tātea, 1893, ka whakatūria he kāwanatanga hou. Nō te 4 Hōngongoi 1894, ko te whakatūranga o Hawai'i hei whenua tū motuhake, ko Sanford B. Dole te tumuaki. Mea kau ake, ka puta ngā mihi tautoko a te Kāwanatanga o Amerika. Nō te 1895 tae noa ki te 1896, ka mauhereheretia te kūini whakamutunga o Hawaii, a Liliʻuokalani, i ʻIolani, te whare o ngā Kīngi i Honoruru. Nō muri mai, ka puta tana kupu whakarere i te torōna. Nō te 1898, ka whakatauria e ngā pāremata e rua o Amerika kia hurihia a Hawai'i hei wāhi o Amerika. Nō te tau 1959 ka whakatūria a Hawaii hei wāhanga whenua tonu.

Ngā tāone nunui

[takatā | takatā pūtake]
KiheiKahuluiMililani TownWaimaluPearl City (Hawaii)WaipahuKaneoheKailuaHiloHonolulu
Wāhanga tōrangapū o Te Hononga-o-Amerika
Wāhanga whenua:   Arapama Araka Arerona Ākanara Karapōnia Kororaro Konetikati Reraware Whoreta Hōria Hawaii Itaho Irinoi Īniana Aiowa Kanahara Kenetāki Rōeihīana Meine Mererana Mahakureta Mehekina Menehota Mihihipi Merore Monotana Neparaka Newara Niu Hamaparera Niu Herei Niu Mēhiko Niu Ioka Karorena-ki-te-raki Takouta-ki-te-raki Oheio Okarahoma Orekone Penehiwēnia Motu Rore Karorena-ki-te-tonga Takouta-ki-te-tonga Tenere Tēkiki Iutā Weremona Werinia Wahingitana Werinia-ki-te-uru Wehekone Waiomi
Takiwā kāwanatanga:   Takiwā o Koromōpia
Moutere:   Hāmoa Merakana Guam Northern Mariana Islands Puerto Rico United States Virgin Islands
Moutere itiiti:   Baker Island Howland Island Jarvis Island Johnston Atoll Kingman Reef Midway Atoll Navassa Island Palmyra Atoll Wake Island
  1. "mokuʻāina". Hawaiian Dictionary: Hawaiian-English English-Hawaiian. Mary Kawena Pukui & Samuel H. Elbert. University of Hawaii Press. Wh. 533. ISBN 9780824807030