Hēnare Matua

Nō Wikipedia Māori
Jump to: Papa aratohu, search
Ko te Rōpū Whakahētanga Hoko Whenua i Ahuriri, 1876

Ko Hēnare Matua (?-1894) he rangatira o Ngāti Kahungunu. I te tekau tau atu i 1840 ka tūtaki tuatahi ia ki te Pākehā, i a ia ka whakarite i ētahi rīhi whenua mō ngā Pākehā noho whenua noa. I haina ia i te hokonga whenua mō Waipukurau i te tau 1851, heoi nō muri ka puta ana whakahē.

I te wā i puta ngā whakaaro whakatū i te Kīngitanga, ka tautokona e ia; ka whakahē hoki ia i ngā hokonga whenua. Ahakoa tērā, i te tau 1860 ka tū ia ki te taha o te kāwanatanga i ngā riri ki te Hauhau e ātete ana i te hoko o ngā whenua ki te Pākehā. Heoi anō, kāore ia i urutomo ki ngā whawhai.

Kia tae ki te tau 1871, kua puta te kōrero a Matua kia whakakāhoretia ngā hokonga whenua ki te kāwanatanga me ētahi atu i Te Matau a Māui, nā te mea he whānako aua hokonga. Taro ake, ka eke ia hei tangata nui i roto i te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua, ko tōna pokapu kei Te Matau a Māui. I tipu ake te rōpū nei i te pōuri o te iwi Māori ki te maha o ngā hokonga whenua.

Ka titiro a Matua ki te Kōti Whenua Māori ānō kei te mahi te kōti mā ngā kaihoko whenua. I whakahau ia mā ngā rūnanga ā-iwi e whakahaere ngā whakaaetanga taitara me ngā hokonga whenua. Nā tēnei take me ētahi atu, ka whakatūria e te kāwanatanga he kōmihana uiui i te tau 1873. He maha ngā nawe i tāpaea e Matua ki mua i te kōmihana, hauwarea; kāore he whenua i whakahokia ki te iwi Māori.

Ka mahi haere a Matua kia tipu te Rōpū Whakahētanga Hoko Whenua. I āwhinatia te kaupapa e ētahi atu iwi me ētahi Pākehā whai mana. Ka rite tana whakaputa i te kōrero, ko te ara o te ture te ara tika ki te rapu paremata, kāpā te ara o Tū. Kāore he mana o ngā rūnanga i raro i te ture. Hāunga tērā, tatū ki te tau 1875, he maha ngā take kei te haria ki mua i ngā rūnanga o Te Matau a Māui hei whakatau mā rātou. I tua atu, ka whakatumatuma ngā rūnanga i te mana o te Kōti Whenua Māori. Tino kaha a Matua ki te mahi mō tōna iwi. Heoi, kia tae ki te pokapū o te tekau tau atu i 1870 ka ngoikore haere te kaupapa Whakahētanga Hoko Whenua, tae atu ki ngā rūnanga, nā te iti o te pūtea me te ngākau kōhatu o te kāwanatanga. Ka mate a Matua ki Heretaunga i te tau 1894.

Ngā kaihautū 1840-1980 Flag of New Zealand.svg
Ngā kaihautū 1840-1900:   Āperahama Taonui • Āpihai Te Kawau • Hāmiora Mangakāhia • Hēnare Kaihau • Hēnare Mātene Te Whiwhi • Hēnare Matua • Hēnare Tomoana • Hirini Rāwiri Taiwhanga • Hoani Nahe • Hōne Heke • Hōne Heke Ngāpua • Hōne Mohi Tāwhai • Hōne Ōmipi • Hōri Kerei Taiaroa • Horonuku Te Heuheu Tūkino IV • Karaitiana Takamoana • Matiaha Tiramōrehu • Meri Te Tai Mangakāhia • Niniwa-i-te-rangi • Nireaha Tāmaki • Pāora Tūhaere • Pōmare II • Pōtatau • Rangi Topeora • Rāpata Wahawaha • Rewi Manga Maniapoto • Riperata Kahutia • Riwha Tītokowaru • Tāmati Wāka Nene • Tāraia Ngākuti Te Tumuhuia • Tāwhiao • Te Hāpuku • Te Heuheu Tūkino III, Iwikau • Te Keepa Te Rangihiwinui • Te Keepa Te Rangi-pūawhe • Te Kooti Arikirangi Te Turuki • Te Pahi • Te Rauparaha • Te Ruki Kawiti • Te Whiti o Rongomai • Timi Kara • Tohu Kākahi • Wahanui Huatare • Wiremu Kīngi Te Rangitāke • Wiremu Pere • Wiremu Tako Ngātata • Wiremu Tāmihana • Wiremu Te Kākākura Parata • Wiremu Te Wheoro
Ngā kaihautū 1900-1980:   Apirana Ngata • Eruera Tirikātene • Hēnare Balneavis • Hēni Materoa • Hoani Te Heuheu Tūkino VI • James Clendon Tau Hēnare • Korokī • Mahuta Tāwhiao • Matiu Rata • Māui Pōmare • Paraire Paikea • Rangi Mawhete • Rua Kēnana • Tahupōtiki Wiremu Rātana • Tai Mitchell • Te Puea Hērangi • Te Rangi Hīroa • Tuaiwa Eva Rickard • Turi Carroll • Whina Cooper
Ngā Kāwana:   George Gipps • Te Hopihona • Pitiroi • Hōri Kerei • Tāmati Parāone
Ngā Kaitōrangapū, ngā āpiha:   Constantine Henry Phipps • Edward Eyre • Francis Dart Fenton • Francis Dillon Bell • Frederick Edward Maning • Frederick Weld • Frederick Whitaker • George Rusden • Gilbert Mair • Henry George (Earl) Grey • Henry Russell • Henry Sewell • Hōne Hīhana • Jack Kent Hunn • James Crowe Richmond • James Edward Fitzgerald • James Prendergast • James Stephen • John Gorst • Joseph Gordon Coates • Julius Vogel • Lord Glenelg • Michael Joseph Savage • Norman Kirk • Peter Fraser • Ralph Hanan • Robert Stout • Te Hētana • Te Mākarini • Te Paraihe • Te Paranihi • Te Pōkiha • Te Pūhipi • Thomas Buick • Thomas Bunbury • Walter Mantell • Walter Nash • William Herries • William Martin • William Rees • William Spain
Ngā kaiwhakanoho, ngā mihinare:   Edward Wakefield • George Clarke • James Cowan • Pīhopa Pomaparie • Richard Taylor • Te Harawira • Te Herewini • Te Karuwhā • Te Kerēhi • Te Koroneho • Te Mātenga